وضعیت در خاورمیانه به حد وخیمتی رسیده که امکان کشیده شدن ایالات متحده به یک جنگ منطقهای وجود دارد. ترور اسماعیل هنیه، رهبر ارشد حماس، توسط اسرائیل در تهران، پس از سفر وی برای شرکت در مراسم تحلیف رئیسجمهور جدید ایران، نگرانیهای جدی درباره انتقامجویی را برانگیخته است.
در آغاز این هفته، بریتانیا، فرانسه و آلمان با صدور بیانیهای مشترک از ایران و متحدانش خواستند که از درگیری نظامی با اسرائیل خودداری کنند. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور جدید ایران، در پاسخ به امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه، گفت اگر ایالات متحده و کشورهای غربی واقعا میخواهند از جنگ و ناامنی در منطقه جلوگیری کنند، باید این رژیم را قانع کنند که نسلکشی و حملات در غزه را متوقف کرده و آتشبس را بپذیرد.
اسرائیل با هدف آشکار کشاندن ایالات متحده به جنگ با ایران، این ترور را انجام داده است. نوع پاسخ ایران تعیین خواهد کرد که آیا ایالات متحده در درگیری وارد میشود یا خیر. رئیسجمهور بایدن انتظار ندارد که ایران در صورت دستیابی به توافق برای پایان دادن به جنگ در غزه، به درگیری تلافیجویانه علیه اسرائیل دست بزند، اما او با فروش بیست میلیارد دلار سلاح به اسرائیل، یکی از بزرگترین بستههای نظامی از زمان آغاز جنگ غزه، از این روند حمایت کرده است.
ایالات متحده تمایلی به جنگ با ایران ندارد. اسرائیل نیز نمیخواهد مستقیما با ایران درگیری نظامی آشکار داشته باشد. همانطور که بایدن در مصاحبه اخیر خود گفت هر دلیلی وجود دارد که مردم فکر کنند نتانیاهو به دلایل سیاسی عمدا جنگ غزه را دراز کرده است. حقیقت این است که نتانیاهو حمایت جهانی و داخلی خود را از دست داده و به محض پایان جنگ، به احتمال زیاد ناچار به کنارهگیری از قدرت خواهد شد و با محاکمه به اتهام فساد روبرو میشود.
به طور طبیعی، ایران باید پاسخ خود را به اندازهای قاطع و محاسبهشده تنظیم کند که به عنوان یک عامل بازدارنده تلقی شود و به اسرائیل اجازه تکرار این نوع تجاوزات را ندهد. این اقدام از سوی ایران قابل فهم است. اما در تدوین این پاسخ، ایران باید از آغاز جنگ با ایالات متحده پرهیز کند، زیرا هر دو طرف با خسارات جدی روبرو خواهند شد و منطقه به شدت ناپایدارتر میشود.
اعتبار پزشکیان نیز باید مورد دقت قرار گیرد. او در انتخابات اخیر، حمایت اکثریت مردم ایران را بر پایه یک پلتفرم تحولخواهانه که بر بهبود وضعیت اجتماعی، اقتصادی و روابط خارجی، از جمله با ایالات متحده و اروپا، متمرکز بود، به دست آورد. نتانیاهو با ترور هنیه قصد داشت شانسهای پزشکیان را از بین ببرد. ایران نباید به دام او بیفتد.
همانطور که ایران باید با دقت به سیاست داخلی خود بپردازد، اسرائیل نیز باید از تلاش برای ایجاد گسیختگی و برهم زدن معادلات سیاسی داخلی آمریکا قبل از انتخابات نوامبر خودداری کند. نتانیاهو دومین دوره ریاستجمهوری ترامپ را به عنوان فرصتی طلایی برای دستور کار خود میبیند. او در دوره قبل، ترامپ را قانع کرد که آمریکا را از توافق هستهای ایران خارج کند. این کار باعث شد ایران به شدت مواد ملزوم برای ساخت بمب را انباشت. سپس ترامپ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران را به عنوان یک سازمان تروریستی تعیین کرد و در اقدامی جنجالی، تصمیم گرفت قدس را به عنوان پایتخت اسرائیل به رسمیت بشناسد.
مهمترین عامل تشدید بحران در خاورمیانه، مسئله فلسطین است. از آغاز جنگ در هفدهم اکتبر سال گذشته، حداقل سیوهش هزار و ششصد و هفتاد و هفت فلسطینی در غزه کشته شدهاند. بیش از نود هزار فلسطینی مجروح شده و بیش از هشتاد درصد از دو میلیون و سیصد هزار نفر جمعیت غزه بر اثر حملات اسرائیل ناچار به ترک خانههای خود شدهاند. بر اساس مطالعهای که در مجله لانست منتشر شده، تعداد واقعی کشتهها ممکن است در نهایت به بیش از صد و هشتاد و شش هزار نفر برسد. مارتین گریفیث، معاون پیشین دبیرکل سازمان ملل در امور بشردوستانه، گفت این جنگ بدترین جنگی است که در پنجاه سال شاهد بودهام. بدتر از صحنههایی که در سوریه دیدم، و حتی بدتر از وحشتهایی که در دوران خمرهای سرخ در کامبوج شاهد بودم.
با توجه به اینکه ایران تصمیم دارد از حقوق فلسطینیان دفاع کند، به جای درگیری نظامی مستقیم با اسرائیل مشابه درگیری ماه آوریل، بهتر است از فرصتها و ابزارهای بیسابقه حقوقی بینالملل، همانند قطعنامه اخیر شورای امنیت سازمان ملل که خواستار آتشبس فوری شده و رأی تاریخی اخیر دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ)، بهره ببرد.
در تاریخ نوزدهم ژوئیه، دیوان بینالمللی دادگستری لاهه اعلام کرد که اسرائیل باید حضور غیرقانونی خود در سرزمینهای اشغالی فلسطین را پایان دهد و همه شهرکنشینان اسرائیلی را در اسرع وقت تخلیه کند. این رأی تأکید کرد که همه کشورها و سازمانهای بینالمللی، از جمله سازمان ملل، موظف هستند که هیچگونه کمک یا حمایتی که تداوم اشغال سرزمینهای فلسطینی توسط اسرائیل شود، ارائه نکنند.
سه گام مهم وجود دارد که میتواند به برقراری صلح در منطقه کمک کند. اولین و مهمترین گام، آتشبس بین اسرائیل و حماس است. ایالات متحده تنها کشوری است که قدرت لازم برای قانع کردن نتانیاهو به پذیرش آتشبس پایدار را دارد و باید از این قدرت استفاده کند. به جای درگیری نظامی تلافیجویانه مستقیم با اسرائیل، ایران میتواند علاوه بر آتشبس و پایان اشغال، بر روی محاسبهکردن نتانیاهو در ارتکاب جنایات علیه فلسطینیها تمرکز کند. بدین ترتیب، نوع واکنش ایران به ترور هنیه میتواند حمایت بینالمللی برای آزادی فلسطین و آتشبس فوری را تقویت کند. مورد دیگر صدور حکم بازداشت نتانیاهو است. اگر دادگاه بینالمللی جنایی حکم جلب برای نتانیاهو و دیگر رهبران اسرائیل صادر کند، ایران میتواند تمام تلاش خود را برای محاکمه آنها به کار گیرد.
گام دوم این است که واشنگتن انتخاب رئیسجمهور جدید ایران که مایل است به بیش از چهل سال خصومت با ایالات متحده خاتمه دهد، به درستی بپذیرد. اگر ایالات متحده نیز رئیسجمهور جدیدی با ضمانتهای مشابه انتخاب کند، دو طرف باید با هم همکاری کنند تا توافق هستهای ایران را احیا کرده، دههها درگیریهای خطرناک منطقهای را پایان دهند و تلاش کنند که آتشبس بین ایران و اسرائیل برقرار شود.
و در نهایت، یک گام الزامی این است که شورای امنیت سازمان ملل یک مجمع برای گفتگو و همکاری بین ایران و کشورهای عربی همسایه در اطراف خلیج فارس راهاندازی کند. این سه گام با هم، بهترین مسیر در جهت کاهش تنشها، جلوگیری از جنگ منطقهای و دستیابی به صلح و آرامش پایدار در منطقه هستند.





More Stories
مهندسی انسجام؛ چگونه سلایق مختلف را به وحدت عمل در مدیریت اسلامی تبدیل کنیم؟
نشست ارزیابی حکمرانی فضای مجازی: رویکرد نوین تحلیل نهادی تنظیمگری
رونمایی از کتاب «تحول تاریخی مفهوم فلسفه» در آیین بزرگداشت پرویز ضیاءشهابی