نقد و بررسی کتاب بیدل

نقد و بررسی کتاب بیدل، سپهری و سبک هندی تأملی در اندیشههای سیدحسن حسینی, سیدحسن حسینی از معدود شاعران و پژوهشگرانی بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تلاش بیدریغی در معارفه مولانا بیدل دهلوی و گسترش حوزه بیدلپژوهی در جامعه ادبی ایران انجام داد.

او با اشتیاق ویژهای به بررسی آثار منظوم و منثور بیدل، که او را بزرگترین شاعر سبک هندی میدانست، در سالهای مختلف با نگارش مقالات و برگزاری جلسات تفسیر اشعار، بुनیانهای این حوزه را تقویت کرد. تحلیل کتاب بیدل، سپهری و سبک هندی این اثر که در سال ۱۳۶۷ توسط انتشارات سوره مهر منتشر شد، پژوهشی در زمینه سبکشناسی و میزان تأثیرپذیری سهراب سپهری از بیدل و سبک هندی است.

نی برای نگارش این کتاب، پاسخی به ندای برگشت به خویشتن اندیشمندان مسلمان معاصر بوده است.

او بر این باور است که با تأمل در فرهنگ و تاریخ خود، میتوان به اندوختههای عظیمی دست یافت که تا به حال از آنها غافل بودهایم. چهرههایی چون بیدل، در شمار این میراثهای جاودانه هستند که باید به جامعه معرفی گردند.

احیای خودباوری ملی و نقد غربگرایی حسینی در سراسر کتاب بر این نکته تأکید دارد که ایرانیان از نظر فرهنگی و ادبی گنجینههای غنیای دارند که متاسفانه به دلیل ناآگاهی، راکد مانده یا به نفع بیگانگان برداشت شده است. او با گروهی از شبه هنرمندان خودباخته مخالف است که هر نوآوری را دستاورد غرب میدانند و نمیپذیرند شاعری چون سپهری مضامین و واژگان نوین خود را از بیدل قرض گرفته باشد.

حسینی با استدلالهای مستند، ثابت میکند که ریشههای فرمهایی چون کاریکلماتور در ادبیات فارسی و سبک هندی است، نه در ادبیات غرب. تبرئه سپهری از تهمت سوررئالیسم غربی نویسنده کتاب، سپهری را از اتهام تقلید از سوررئالیسمهای پیشرفته غربی بری میدارد.

شعر او متک بر جهانبینی عرفانی شرقی و فلسفه وحدت وجود است و ریشه در فرهنگ و تاریخ این مرز و بوم دارد.

دفاع از اصالت شعر نو و نیما یوشیج حسینی تهمتگرایی به شعر نو و بنیانگذار آن، نیما یوشیج، را باطل میداند. او استدلال میکند که جریان نوگرایی در ایران زاییده ضرورت تاریخی بوده، نه تقلید از غرب. نیما اگرچه از شعر فرانسه الهام گرفته، اما ابداع او ادامه سنتهای اصیل شعر پارسی بوده است.

حسینی با استناد به سخنان شاعران انقلاب، تشبیه نوآوریهای نیما به تلاشهای شاعران سبک هندی میکند و غفلت نوآوران پیرو نیما از این ریشه مشترک را عامل تقویت جناح مخالف میداند. گامی در مسیر بیدلشناسی و مراعات ادب کلام از ویژگیهای بارز این کتاب، پرداختن به جهانبینی فلسفی و عرفانی بیدل (وحدت وجود) است که کلید فهم اشعار او محسوب میشود. این رویکرد، راه را برای درک عمیقتر شعر بیدل، به ویژه برای شاعران جوان، هموار میسازد.

همچنین حسینی با مراعات ادب کلام و سعه صدر، در حد توان از استقلال رأی در پژوهش خود دفاع کرده و اعتراف میکند که اگرچه بیطرفی مطلق برای انسان ممکن نیست، اما او کوشیده شیفتگی شخصی در نقد و بررسی دخالت نداشته باشد. نکات قابل توجه و کاستیهای کتاب با وجود محاسن متعدد، کتاب مواردی دارد که نمیتوان آنها را کاملاً نقطه ضعف نامید، اما در رده نقاط قوت نیز قرار نمیگیرند.

اشاره به این موارد برای تکمیل نقد ضروری به نظر میرسد. در نهایت، تلاش حسینی در بازنمایی چهره واقعی سپهری به عنوان یک انسان مسلمان و متعهد به ارزشهای اسلامی، کاری درخور تقدیر و تأمل است که میتواند الگو قرار گیرد برای پژوهشهای آتی در راه احیای هویت فرهنگی.