هشدار‌های تازه درباره خشک شدن تالاب می‌انکاله؛ از آتش‌سوزی تا تصرف زمین و پس‌روی دریای خزر

محمد یونس رهبر دولت موقت بنگلادش شد پس از استعفای شیخ حسینه

تالاب می‌انکاله که هر سال مقصد پرندگان مهاجر بوده و به بهشت پرنده‌نگری شهرت داشت، در سال‌های اخیر مبحث اصلی اخبار حساس محیط زیستی شده است. کارشناسان بر آینده سی و ششمین تالاب ثبت‌شده جهانی و نخستین مورد کنوانسیون رامسر دلواپس‌اند. در کمتر از یک ماه دو خبر نگران‌کننده منتشر شده هفتم مرداد آتش‌سوزی در پناهگاه حیات وحش می‌انکاله منجر به سوختن ۵۵ هکتار شد و اکنون تسنیم به نقل از مدیرکل محیط زیست مازندران خبر داده بخش‌هایی از تالاب خشک شده‌اند.

عطاالله کاویان مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران بیان کرد که بخش‌هایی از می‌انکاله به دلیل افت شدید بارندگی، پس‌روی دریای خزر و عدم مراعات حقابه خشک شده و در معرض فعالیت‌های مخرب انسانی قرار گرفته‌اند. منظور او از این فعالیت‌ها شخم و شیار اراضی و تبدیل آن‌ها به زمین‌های زراعی در تکه‌های جنوب غربی تالاب است. کاویان از آزاد‌سازی ۹ هکتار از زمین‌های تصرف‌شده خبر داد و بر ضرورت آزاد‌سازی سایر مناطق تأکید کرد.

ایرنا وضعیت تالاب را در حصار تالاب‌خواران توصیف کرد و نوشت می‌انکاله به علت پس‌روی دریای خزر و گسترش خشکی در اختیار متصرفان اراضی قرار گرفته است. شرایط حاضر علاوه بر اثرات زیست‌محیطی چون کاهش تعداد پرندگان مهاجر، بر معیشت مردم منطقه نیز تأثیر گذاشته است.

پرونده پتروشیمی می‌انکاله و زمین‌های برنگشته

از مهم‌ترین چالش‌های سال‌های اخیر، احداث پتروشیمی در زمین‌های اطراف تالاب بدون مجوز‌های زیست‌محیطی بوده است. این طرح از سال ۱۳۸۶ آغاز شد و در اسفند ۱۴۰۰ با کلنگ‌زنی و فنس‌کشی به اوج رسید، هرچند در آبان سال گذشته اعلام شد به طور کامل متوقف شده. با این حال گزارش‌ها نشان می‌دهد زمین‌های تصرف‌شده هنوز بازگردانده نشده‌اند. روزنامه خراسان سال گذشته نوشت جهاد کشاورزی ۹۰ هکتار از اراضی اطراف تالاب را به اجاره ۹۹ ساله به پروژه پتروشیمی واگذار کرده، اما بخش‌هایی از آن‌ها از بین بردن تصرف نشده‌اند. اردیبهشت امسال روزنامه ایران نیز این مطلب را تایید کرد و نوشت مراتع می‌انکاله همچنان بین فنس‌ها محصور مانده‌اند.

علی سلاجقه رئیس پیشین سازمان محیط زیست بار‌ها تأکید کرد که پتروشیمی می‌انکاله از نظر قانونی وجود ندارد و زمین‌ها باید به اراضی ملی بازگردند. او مسئولیت را بر عهده سازمان منابع طبیعی دانست و از مکاتبات انجام‌شده خبر داد. تکرار این سخنان در تیر امسال نشان می‌دهد اراضی تا کنون از تصرف خارج نشده‌اند. برخی کارشناسان از جمله سید محمود قاسم‌پوری استاد محیط زیست معتقد بودند این پروژه از ابتدا با هدف زمین‌خواری آغاز شده، چرا که می‌انکاله نیاز به ۱۵ هکتار داشت اما ۹۰ هکتار به آن واگذار شده بود.

پسروی دریای خزر و کاهش وسعت تالاب

علاوه بر زمین‌خواری و آتش‌سوزی، چالش‌های اقلیمی نیز تالاب می‌انکاله را تهدید می‌کنند. کاویان سال گذشته از خشک شدن ۳۰ درصد مجموعه آبی تالاب به علت پس‌روی دریای خزر خبر داد. بر اساس گزارش ایرنا، از سال ۱۳۷۳ تا کنون وسعت می‌انکاله تحت تأثیر پس‌روی آب دریای خزر و افت بارندگی از ۵۵ هزار هکتار به ۲۲ هزار هکتار کاهش یافته. سطح آب دریای خزر از سال ۱۳۷۵ تاکنون دو متر افت داشته و پیش‌بینی‌ها حاکی از ادامه پس‌روی تا سال ۲۰۵۰ است. متخصصان دلایل را تغییرات اقلیمی، افت بارندگی، سد‌سازی بی‌رویه، فعالیت‌های صنعتی و گاز‌های گلخانه‌ای در کشور‌های حاشیه دریای خزر می‌دانند و هشدار می‌دهند نتیجه می‌تواند خشک یا بحرانی شدن خلیج گرگان و تالاب‌های انزلی، گمیشان، می‌انکاله، کیاشهر و زیباکنار باشد.

پیامد‌های معیشتی و راهکار‌های پیشن‌هادی

تغییرات اقلیمی و مشکلات زیست‌محیطی پیامد‌های اجتماعی و اقتصادی برای جوامع محلی داشته است. تجارت‌نیوز پیش‌تر نوشت خشک شدن تالاب‌ها در ایران تبعات اقلیمی و اقتصادی شدیدی داشته و از پیامد‌ها می‌توان به افت تنوع زیستی، افزایش فرسایش خاک، آلودگی آب، افزایش ریزگرد‌ها و بیکاری، فقر و مهاجرت اشاره کرد. در جوامع محلی مشاغل بومی بر پایه کشاورزی، دامپروری، ماهیگیری و صنایع دستی شکل گرفته بود که با خشک شدن تالاب‌ها دچار مشکل شده‌اند.

برای نجات تالاب‌هایی همانند می‌انکاله، اقداماتی چون مدیریت منابع آب، افزایش بهره‌وری آب، کنترل برداشت‌های بی‌رویه از رودخانه‌های منته‌ی، کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی و اجرای طرح‌های احیاء با مشارکت مردم و سازمان‌های غیر‌دولتی ضروری است. ایرنا نیز به وضعیت نامناسب اقتصادی ساکنان حاشیه خلیج گرگان و تالاب می‌انکاله اشاره کرد و کارشناسان بر سازگاری با محیط، خودداری از کشت‌های پرمصرف آب و حفاظت از زمین‌های خشک‌شده تأکید کردند. تجارت‌نیوز در پایان بر لزوم تعریف و اجرای طرح‌های معیشت جانشین در شرایط فعلی اصرار داشت.