وقف فرهنگی حسین ملک: گنجینهای به وسعت سوئیس در خدمت ترقی معارف

وقف فرهنگی حسین ملک گنجینهای به وسعت سوئیس در خدمت ترقی معارف, خیراندیشان در طول تاریخ با تخصیص بخشی از اموال خود در قالب وقف، منشأ خدمات گستردهای در حوزههای علمی، فرهنگی، هنری و رفاهی بودهاند. یکی از شاخههای مهم این سنت، وقف فرهنگی است که در قالب تأسیس مدارس، حمایت از طلاب و دانشآموزان، وقف کتاب و کتابخانه و انتشار آثار نمود پیدا کرده است.

در میان این وقفها، موقوفات حسین ملک به دلیل گستردگی و کیفیت منحصر به فرد خود جایگاه ویژهای دارد که ểuگر بارز آن کتابخانه و موزه ملی ملک در قلب تهران است. تاریخچه تأسیس کتابخانه و موزه ملی ملک این مرکز فرهنگی در سال ۱۳۱۶ خورشیدی توسط حاج حسینآقا ملک تأسیس و به همراه املاک و مستغلاتش به آستان قدس رضوی وقف شد. مرحوم ملک در تیرماه ۱۳۲۳ قطعه زمین بزرگی در باغ ملی تهران را برای احداث ساختمان جدید وقف کرد.

یکند.

گنجینه نسخههای خطی و کتابهای چاپی کتابخانه ملی ملک با داشتن بیش از ۱۹ هزار جلد نسخه خطی نادر و نفیس، یکی از بزرگترین کتابخانههای نسخ خطی ایران محسوب میشود. در کنار این نسخهها، بیش از ۱۰۰ هزار جلد کتاب چاپی به زبانهای گوناگون، نشریات دوره قاجار تا به امروز، هزاران برگ سند و صدها منبع دیداری و شنیداری در اینجا نگهداری میشود.

و یک نگارخانه در اختیار بازدیدکنندگان قرار میدهد.

این تالارها شامل مجموعههای سکه، نشان و مدال، آثار خاندان غفاری و کمالالملک، خوشنویسی و نگارگری، آثار لاکی، مجموعههای اهدایی بانو عزتملک ملک، تمبر، هزار داستان (گزیده داستانهای ایرانی-اسلامی)، هنر و زندگی و علوم در ایران اسلامی میباشند. تالار حاج حسینآقا ملک زندگینامه یک واقف ó بازدید از تالار اختصاصی واقف، تصویری از زندگی و ایدههای او را ترسیم میکند.

ن شاه قبل از سلطنت، مبنای ثروت خانواده را بنا نهاد.

حسین ملک زمیندار بود و مساحت زمینهای موقوفه او در خراسان به وسعت سرزمین سوئیس برآورد میشود که درآمد حاصل از کشاورزی، باغداری و دامداری در آنها صرف ترقی معارف و نگهداری الصحة (تاسیس بیمارستانها) میشد. در این تالار، تصاویر، مصاحبهها، تقدیرنامهها، زندگینامه خودنوشت، وسایل شخصی و سه نسخه خطی نفیس از مجموعه شخصی او به نمایش گذاشته شده است.

اتاق مخمل او نیز با مبلمان، فرشها، چراغهای اصلی، عقدنامه امیرکبیر و تندیس او بازسازی شده است. تالار خوشنویسی و نگارگری اوج هنر کتابآرایی این سالن نمایی از تحول هنرهای کتابت، خوشنویسی، نگارگری، تذهیب، تشعیر و جلدسازی از دورههای اول تا آثار معاصر هنرمندانی چون رضا معافی است. نمونههای اولیه خط کوفی تا شکسته نستعلیق از بزرگان این هنر، در قالب رقعه، مرقع و نسخه خطی به نمایش در آمدهاند.

هنر نگارگری، جلدسازی و صنایع مربوطه نیز زینت این قسمت را تشکیل میدهند و در مرکز سالن، قرآنهای نفیس از هنرمندان بزرگ قرار دارد. تالار آثار لاکی درخشانترین نمادین هنر ایرانی این تالار برترین آثار لاکیسازی را در قالب جلد نسخ خطی، قلمدان و سرچسبدان به نمایش میگذارد. لاکیسازی که ریشه در دوره صفوی و اوج در دوره زندیه دارد، با خمیر کاغذ و قالبهای کاربردی خلق میشود.

آثار هنرمندان مشهودی چون محمدزمان، آقا نجف، آقا صادق، لطفعلی صورتگر و علی اشرف با طرحهای متنوع از جمله نقش تشعیر با اژدها، گل و بوته، گل و مرغ و دراویش در اینجا نگهداری شدهاند. طراحی نشیمنآهی با مطرح قلمدان لاکی در میان سالن، جذابیت ویژهای به این فضا بخشیده است.

مجموعه اهدایی عزت ملک بازگرداندن میراث به وطن عزت ملک، بزرگترین دختر حاج حسین ملک و ناظر موقوفات، در آذر ۱۳۸۵ مجموعهای ۲۷ تکهای از آثار هنری ایرانی را که از خارج از کشور خریداری کرده بود، به موزه اهدا کرد. این مجموعه شامل قرآنهای نفیس، قطعات خوشنویسی، تابلوهای رنگ روغن و آبرنگ، و سندهای وقفنامه و مبایعهنامه از دوره صفویه و قاجار است.

یکی از نفایس این بخش، قرآنی به خط غبار است که آیت الکرسی و کل قرآن در میانه و عرصه کاغذ کتابت شده. ارزش این مجموعه ۱۵ سال پیش حدود ۴ میلیارد تومان برآورد شده بود. فرزندان عزت ملک نیز سالانه آثار نفیس ایرانی را از خارج خریداری و به موزه اهدا میکنند.

تالار هزار داستان روایتگری مدرن از اساطیر ایران این تالار که مطابق استانداردهای روز موزهداری بازسازی شده، گزیدهای از قصههای مذهبی، حماسی، ادبی، عامیانه و اسطورهای ایران را به نمایش میگذارد. داستانهایی چون رستم و دیو سفید، گذشتن سیاوش از آتش و بهشت شداد بر دیوارهها و در کتابهای چاپی و سنگی روایت شدهاند.

این فضا با رویکرد آموزشی و تفریحی برای کودکان و نوجوانان طراحی شده و آثار خطی چون شاهنامه استاردباد، شاهنامه بایسنقری و مثنوی معنوی در آن قرار دارد. تالار تمبر نگاه یک کلکسیونر به تاریخ پست نمایشگاه تمبرها انعکاس نگاه کلکسیونری حاج حسینآقا ملک است. این مجموعه شامل تمبرهای ساخته شده از مواد متنوعی چون چرم، پودر شهابسنگ، شیشه و پوست ماهی، و همچنین تمبرهای با خطای چاپ است.

امکان ثبت عکس یادگاری با تمبرهای نمایشگاه، تجربه تعاملی برای بازدیدکنندگان فراهم آورده است. تالار علوم در ایران اسلامی کرونولوژی دانش و تمدن این نمایشگاه با طبقهبندی علوم بر اساس آثار دانشمندان مسلمان (درةالتاج، احصاء العلوم، نفایس الفنون، مفتاح السعاده) آغاز میشود و بر علوم دقیقه، نجوم، طب، زمینشناسی، مکانیک، شیمی، نورشناسی، جانورشناسی و گیاهشناسی تمرکز دارد.

هشت تن از دانشمندان برجسته عصر اسلامی معرفی شده و کرونولوژی علم از قرن اول هجری تا ورود مدارس نوین در دوره قاجار ترسیم گردیده است. کتابهای اصلی دانشمندان ایران اسلامی، نشاندهنده دارایی منحصر به فرد کتابخانه در حوزه علوم گوناگون است. روایتگری ماموریت جدید کتابخانه و موزه ملک امیر خوراکیان، رئیس کتابخانه و موزه ملی ملک، بر ضرورت روایتگری به عنوان ویژگی تعریفشده برای این موسسه تأکید کرد.

او گفت ما موظفیم نه تنها نسخهها را حفظ و نمایش دهیم، بلکه قصه و تاریخ آنها را برای مخاطب روایت کنیم تا از سکون جلوگیری شده و تعامل با مخاطب فراهم آید. مثال اخیر، تهیه ویدیو کلیپ مستند از نقشههای تاریخی اروپایی برای اثبات مالکیت ایران بر جزایر سهگانه خلیج فارس، نمونهای از این رویکرد است. در پایان بازدید، تفال از دیوان حافظ نیز بر محتوای اخلاقی و انسانیتگرایانه این وقف فرهنگی مهر تایید زد.

حاج حسینآقا ملک، فردی بود که در افقی فراتر از همعصران خود، ثروت عظیم زمینهای خود را به وسعت سوئیس، صرف ترقی معارف و خدمت به جامعه کرد. او در تمام ۱۰۰ سال عمرش قدم در مسیر کارهای عامالمنفعه برداشت و امروز کتابخانه و موزه ملی ملک، شاهدی جاودانه بر این ón و وفاست.