تحلیل فنی مسدودسازی فوتبال ۳۶۰؛ تغییرات بنیادی در فیلترینگ و چالش‌های قانونی

از بررسی‌های فنی مربوط به محدودیت‌های اعمال‌شده بر فوتبال ۳۶۰، مشخص می‌شود که محدودیت‌ها در لایه DNS و توقف دامنه‌های ملی به‌جای رویه‌های قانونی دادرسی به‌کار گرفته شده است.

عدم دسترسی به پلتفرم «فوتبال ۳۶۰» نشان‌دهنده تغییرات عمده‌ای در ساختار و معماری محدودیت‌ها بر روی سرویس‌های داخلی است. بررسی‌های کارشناسان نشان می‌دهد که اختلال در عملکرد این سرویس ناشی از حملات سایبری نبوده، بلکه مداخله‌ای مستقیم و هدفمند در زیرساخت شبکه و سیستم نام دامنه (DNS) کشور، منجر به این وضعیت شده است.

کارشناسان بر این باورند که این واقعه نشان‌دهنده تحول در روش‌های محدودسازی است و روش‌های سنتی جای خود را به ابزارهای کنترل زیرساختی داده‌اند. نکته مهم این است که محدودیت بر دسترسی کاربران پیش از طی مراحل قانونی و دادرسی در عمیق‌ترین لایه‌های شبکه پیاده‌سازی شده است.

تحلیل فنی مسدودسازی: حذف از فضای اینترنت

در معماری شبکه، محدودیت‌های اعمال‌شده روی سرویس‌هایی که میزبانی آنها در داخل کشور است و از دامنه‌های ملی استفاده می‌کنند، کاملاً متفاوت از فیلترینگ پلتفرم‌های خارجی عمل می‌کند.

آرین اقبال در گفت‌وگو با زومیت، به سه روش اصلی مسدودسازی سرویس‌های داخلی اشاره می‌کند که متداول‌ترین آن تعلیق دامنه در سطح ثبت‌کننده ملی است.

به گفته او، رایج‌ترین روش، ارسال دستور قضایی به پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (ایرنیک – IRNIC) برای توقف یا ساسپند کردن دامنه است. با اجرای این دستور، دسترسی به تمام زیرساخت‌های مرتبط با آن دامنه، شامل وب‌سایت، اپلیکیشن و رابط‌های برنامه‌نویسی (API) به‌طور کامل قطع می‌شود.

در مورد بسته شدن سایت و اپلیکیشن فوتبال ۳۶۰، هنوز مشخص نشده است که آیا دستوری قضایی وجود داشته یا خیر. تا زمان انتشار این گزارش، قوه قضائیه، ساترا و ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی اعلام کرده‌اند که نقشی در محدودسازی این پلتفرم نداشته‌اند. با این حال، گمانه‌زنی‌هایی درباره نقش صداوسیما در این محدودیت وجود دارد، ولی این سازمان نیز واکنش رسمی در این خصوص نداشته است. بنابراین، نه علت این مسدودسازی مشخص است و نه نهاد مسدودکننده.

حذف هویت دیجیتال یک رسانه با یک کلیک

سعید سوزنگر، کارشناس امنیت شبکه، در ویدیویی درباره نحوه بسته شدن این پلتفرم بیان می‌کند که قطع دسترسی به سایت و اپ فوتبال ۳۶۰ فراتر از یک مشکل نرم‌افزاری ساده است و محدودیت ایجادشده به‌معنای «حذف هویت دامنه از روی اینترنت» است.

در واقع، سیستم نام دامنه یا DNS همانند دفترچه تلفن اینترنت عمل می‌کند و وقتی کاربری نام یک سایت را جست‌وجو می‌کند، این سیستم نام را به IP مرتبط می‌کند. اکنون که برای فوتبال ۳۶۰ این اتفاق افتاده، نام این پلتفرم به‌طور مستقیم از دفترچه تلفن اینترنت کشور حذف شده است.

بررسی‌های فنی از طریق دستور Whois نشان می‌دهد که دامنه فوتبال ۳۶۰ وضعیت عادی داشته و سرورهای نام (NS) آن بر روی زیرساخت شبکه توزیع محتوا تنظیم شده‌اند. اما مشکل این است که DNSهای این سایت از ایرنیک حذف شده است.

روند محدودسازی دامنه

روش به‌کارگرفته‌شده در بستن دسترسی به پلتفرم فوتبال ۳۶۰، مسدود کردن دامنه از طریق ایرنیک بوده است. آرین اقبال می‌گوید:

این روش رایج‌ترین و اداری‌ترین شکل محدودسازی پلتفرم‌های داخلی است که معمولاً با یک دستور یا نامه اداری از سوی نهادهای قضایی به ایرنیک، دامنه متوقف یا ساسپند می‌شود. زمانی که دامنه ساسپند می‌شود، دسترسی به تمام APIها، وب‌سایت و اپلیکیشن به‌طور کامل از بین می‌رود.

به گفته کارشناسان، مدتی است که نهادهای تصمیم‌گیرنده به‌صورت مستقیم برای محدود کردن دسترسی اقدام می‌کنند. اقبال به زومیت می‌گوید: «در سال‌های اخیر، دست‌اندرکاران فیلترینگ به سرویس‌های اصلی کشور دسترسی مستقیم دارند؛ بنابراین ممکن است نامه‌ای هم در کار نباشد و با دسترسی مدیریتی به ایرنیک، دامنه را مستقیماً ساسپند کرده باشند.»

اما چرا برای مسدودسازی صرفاً IP سرویس‌دهنده فیلتر نمی‌شود؟ این محقق امنیت شبکه در توضیح این مساله اشاره می‌کند که پلتفرم‌های مقیاس‌پذیر داخلی عموماً پشت یک لایه CDN قرار دارند. مسدود کردن این آی‌پی‌ها عملاً غیرممکن و فاقد توجیه فنی است، زیرا مسدودسازی یک آی‌پی در لایه CDN منجر به قطع دسترسی صدها یا هزاران کسب‌وکار بی‌ارتباط دیگر خواهد شد. به همین دلیل، فیلتر کردن آی‌پی برای سرویس‌های داخلی انجام نمی‌شود و به‌جای آن از روش‌هایی مانند «حذف دامنه در لایه DNS» یا در موارد نادر، «مراجعه فیزیکی به دیتاسنتر برای خاموش کردن سرور» استفاده می‌شود.

نقض بی‌طرفی شبکه و عبور از فیلترینگ سنتی

سعید سوزنگر در تحلیل خود، دستکاری رکوردهای دامنه را تنها نوک کوه یخ اختلالات اینترنتی می‌داند. از نظر او، ماجرای محدودیت‌ها در شبکه ایران مدت‌هاست که از روش‌های اولیه عبور کرده و وارد حریم خطرناک نقض «بی‌طرفی شبکه» (Net Neutrality) شده است.

اصل بی‌طرفی شبکه تأکید دارد که ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی و نهادهای زیرساختی حق ندارند بر اساس نوع داده، مبدأ یا مقصد، ترافیک کاربران را دستکاری یا مسدود کنند. اما شواهد فنی نشان می‌دهد که سیستم فعلی با استفاده از ابزارهایی مانند کاوش عمیق داده‌ها (DPI) و فیلترینگ SNI، به‌طور مداوم در حال اسکن و مداخله در ترافیک‌های رمزنگاری‌شده است.

این متخصص امنیت شبکه توضیح می‌دهد که ایجاد Packet Loss تعمدی، کند کردن مسیرهای ارتباطی و ربایش دی‌ان‌اس (DNS Hijacking)، همگی نشان‌دهنده ابزارهایی هستند که زیرساخت شبکه را از یک بستر ارتباطی بی‌طرف به یک ابزار کنترلی تهاجمی تبدیل کرده‌اند. در چنین فضایی، امنیت سایبری و حقوق دیجیتال کسب‌وکارها معنای ماهوی خود را از دست می‌دهد.

تضاد معماری محدودیت با رویه‌های حقوقی و دادرسی

بخش مهمی از تحلیل آرین اقبال، به پارادوکس میان جایگاه حقوقی کسب‌وکارهای داخلی و نحوه اعمال محدودیت بر آنها مربوط می‌شود. برخلاف پلتفرم‌های بین‌المللی، تمامی ارکان پلتفرم‌های داخلی شامل مالکیت حقوقی، حساب‌های بانکی، سرورها و دامنه‌ها در داخل مرزهای کشور و تحت حاکمیت قوانین داخلی قرار دارند. بنابراین، قانون ایجاب می‌کند که برای محدود کردن یک کسب‌وکار، رویه قضایی و حقوقی طی شود، اما در مورد مسدودسازی سایت و اپ فوتبال ۳۶۰ چنین روندی طی نشده و حتی پیش از اعمال محدودیت به این رسانه اطلاعی داده نشده است.

این در حالی است که به گفته این محقق حوزه شبکه، اصول بدیهی حقوقی ایجاب می‌کند که در صورت بروز هرگونه تخلف یا ثبت شکایت علیه یک کسب‌وکار رسمی، پرونده‌ای در نهاد قضایی تشکیل شود و پس از برگزاری دادگاه و استماع دفاعیات متهم، حکم قانونی صادر شود. اما رویه اجرایی فعلی در اکوسیستم دیجیتال ایران، روندی کاملاً معکوس دارد.

پیش از این نیز در موارد دیگری مشاهده شده که قبل از هرگونه اخطار، تشکیل پرونده یا اثبات جرم، قطع کامل شریان حیاتی کسب‌وکار از طریق مسدودسازی دامنه برای برخی کسب‌وکارها اجرا شده است. اقبال ادامه می‌دهد: «پس از وارد شدن خسارت‌های سنگین مالی، اعتباری و ریزش کاربران، مالک کسب‌وکار باید در مسیر دادگاه‌ها به دنبال چرایی مسدودی و تلاش برای رفع توقیف باشد.»

این تقدم اجرای مجازات بر اثبات جرم، ریسک سرمایه‌گذاری و توسعه را در فضای اقتصاد دیجیتال به‌شدت افزایش داده است. کسب‌وکارهای قانونی به علت قرار داشتن در چارچوب حاکمیتی، امکان مقابله فنی با این محدودیت‌ها را ندارند، چراکه این عمل به‌عنوان تمرد از دستورات نهادهای حاکمیتی تلقی شده و پیامدهای حقوقی سنگین‌تری خواهد داشت.

آینده نگران‌کننده امنیت اقتصاد دیجیتال

مسدودسازی فوتبال ۳۶۰ از طریق دستکاری رکوردهای DNS و تعلیق دامنه در ایرنیک، تنها یک قطع سرویس ورزشی نیست؛ بلکه نشان‌دهنده قدرت سیستم محدودکننده در لایه زیرساخت است.

زمانی که هویت یک کسب‌وکار ثبت‌شده می‌تواند در عرض چند دقیقه و بدون طی شدن فرایندهای شفاف حقوقی، از دفترچه تلفن اینترنت کشور حذف شود، امنیت و اعتماد در اقتصاد دیجیتال به‌شدت مخدوش می‌شود. استفاده از ابزارهای تهاجمی شبکه برای کنترل کسب‌وکارهای داخلی، نه‌تنها ناقض اصل بی‌طرفی شبکه است، بلکه نشان‌دهنده ضعف شاهرگ‌های ارتباطی اینترنت در برابر مداخلات غیرفنی و تصمیمات ناگهانی است.

• هانیه کلهر