مهدی‌پور: برگزاری مجدد جشنواره رسانه‌ها و بازنگری نظام‌های رتبه‌بندی در اولویت‌های معاونت مطبوعاتی

روز انتخاب فرشاد مهدی‌پور به عنوان معاون مطبوعاتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، روزنامه‌نگاران زیادی از این تصمیم استقبال کردند. حتی محمد خدادی، معاون مطبوعاتی دولت پیشین که مشی متفاوتی با دولت سید ابراهیم رئیسی داشت، این انتخاب را خوب و مناسب ارزیابی کرد و گفت مهدی‌پور از جنس رسانه است و آشنایی کامل با ابعاد مختلف این حوزه دارد.

مهدی‌پور مؤسس و سردبیر روزنامه صبح‌نو، عضو هیئت مدیره خبردار و روزنامه‌های جام‌جم، صبح‌نو و تهرانتایمز و سایت خبری فردا، مدیر خبرگزاری‌های خانه ملت و شانا (پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت نفت)، سردبیر هفته‌نامه‌های پنجره، سروش هفتگی و آینده‌سازان، دبیر روزنامه‌های همشهری و خبر و خبرنگار در روزنامه‌های قدس و جام‌جم و خبرگزاری فارس بوده است. او دکترای سیاست‌گذاری فرهنگی دارد و تاکنون بیش از ده عنوان کتاب در حوزه‌های سواد رسانه، مسائل سیاسی، فتنه ۸۸ و موارد دیگر منتشر کرده است.

چالش‌های کار تأسیسی در رسانه‌ها

شروع فعالیت رسانه‌ای من از مجله‌نویسی و در زمان فعالیت در اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانش‌آموزان بود. این مجله پیش‌تر به شکل دانش‌آموزی منتشر می‌شد، اما بعد‌ها با رویکرد حرفه‌ای تغییراتی در آن اعمال شد. مدت کوتاه‌ی در موسسه همشهری و سپس به عنوان مدیرعامل خبرگزاری شانا (نفت) فعالیت داشتم که تغییرات ساختاری مختلفی در آن دوره انجام شد.

پس از خبرگزاری شانا در خبرگزاری خانه ملت، هفته‌نامه پنجره، سروش هفتگی و روزنامه صبح‌نو کار کردم. به طور کلی تغییر و تاسیس در فضای رسانه‌ها اشکالاتی دارد. اشکال اول این است که در بستر‌های جدید، نیروی انسانی زبده وجود ندارد. به طور مثال در دوره‌هایی که همه نیرو‌ها به سمت فضای مجازی حرکت کردند، نیروی زبده کار مطبوعاتی کاهش یافت. پس در شرایط موجود پیدا کردن نیروی انسانی موضوع مهمی بود. به لطف حق در سال‌های فعالیت رسانه‌ای، به جز دو سه نیروی کلیدی از همان رسانه، بقیه کار را با نیرو‌های جدید پیش بردیم. نکته مهم دوم پشتیبانی است. شما در هر رسانه جدید باید نسبت به تامین منابع آن فکر کنید. ضمن اینکه باید به درآمدزایی و تامین مالی نیروی انسانی آن بیندیشید. نکته سوم این است که باید برای بقای مجموعه فکر کنید. به طور کلی باید مجموعه اقداماتی در حوزه تاسیس انجام شود که تغییرات بنیادین بدون توجه به این نکات به سرانجام نمی‌رسد.

حوزه‌های مسئولیت معاونت مطبوعاتی

یک نکته لازم است بیان شود و آن هم اینکه معاونت مطبوعاتی متولی چهار حوزه است نه فقط رسانه‌ها و مطبوعات. یکی از حوزه‌های آن رسانه است که ذیل اداره کل مطبوعات داخلی فعالیت دارد. حوزه دوم، رسانه‌های خارجی است. حوزه سوم تبلیغات تجاری که در سراسر کشور حتی تبلیغات تلویزیونی نیز باید از معاونت مطبوعاتی مجوز کسب کنند. حوزه چهارم هم به مسائل آموزشی مرتبط می‌شود و دفتر مطالعات در آن وجود دارد.

پس معاونت مطبوعاتی فقط مسئول تامین رسانه‌ها نیست. همانطور که گفتید از ابتدا با خوش‌اقبالی از سوی اهالی رسانه روبرو بودم. البته ناگفته نماند که معاونان مطبوعاتی سابق هم نوعا خارج از این حوزه نبودند. می‌توان گفت تمام معاونان مطبوعاتی سابق همگی آدم‌های خبره بودند و همه این افراد از چهره‌های شناخته شده حوزه رسانه‌ها هستند. همین نکته باعث شده در سال‌های مختلف نوعی ثبات در این معاونت به وجود بیاید.

به هر حال معاونت مطبوعاتی نهاد سیاست‌گذار است و موقعیت ستادی دارد. مجموعا در طول حدود بیست سفر استانی حتما یک جلسه با اصحاب رسانه و بازدید از کانون‌های تبلیغاتی یا پیشکسوتان داشته‌ام.

در تهران هم سه نوع ارتباط با رسانه‌ها داریم. ارتباط موضوعی، جلسات هم‌اندیشی با اصحاب رسانه در مناسبت‌های مختلف و جلسات توجیه‌ی در موضوعات مختلف و سلسله مسائل اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و سیاسی که باعث می‌شود اهالی رسانه در حال رفت و آمد به معاونت باشند. به همین می‌زان با رسانه‌های خارجی، با اساتید علوم ارتباطات و کانون‌های تبلیغاتی نیز جلساتی صورت می‌گیرد.

آموزش و دفتر مطالعات

در دوره‌هایی که اشاره کردید، ما به این می‌زان مراکز آموزشی رسانه‌ها و روزنامه‌نگاری در سطح کشور نداشتیم. امروزه حدودا بیش از بیست دانشکده و مرکز آموزشی در حوزه روزنامه‌نگاری و روابط عمومی داریم. مرکز مطالعات رسانه‌ها در دهه ۸۰ به جهت اینکه هنوز از الگو‌های قدیمی آموزش روزنامه‌نگاری استفاده می‌کرد، از مرکزیت آموزش خارج شد. همانطور که شاهدیم در دهه ۸۰ روزنامه‌نگاری‌های تصویری و مجازی وارد کار شد. مثلا گرافیکی که در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ یاد گرفته بودیم، در دهه ۸۰ منسوخ شده بود.

دفتر به می‌زان این تغییرات، تغییر نکرد. بنده خدمت برخی از آقایان گفته‌ام که ایده پیشرو شما در تاسیس دفتر مطالعات در سی سال پیش ایده خوبی بود، اما دفتر مطالعات باید هم اکنون ایده پیشرویی برای سی سال آینده داشته باشد. این نکته را در دستور کار خود در معاونت مطبوعاتی گذاشته‌ام و شورای پژوهش در همین راستا تشکیل شده است.

کار دوم ما، آموزش است. در شرایط فعلی اقبال نسبت به مسائل آموزشی بالاست و در حالی که زمستان گذشته کشور درگیر اغتشاشات بود، بیش از هشتصد نفر به صورت وبیناری در کارگاه‌های آموزشی شرکت کردند. بحث‌های مرتبط با اخبار جعلی و سواد رسانه‌ای را سعی کردیم در مسائل آموزشی گسترش دهیم. رویداد‌های جشنواره‌ها در استان‌ها با ترتیبات، قالب‌ها و رویکرد‌های جدید ابلاغ شده و همه استان‌ها می‌توانند برای خودشان جشنواره‌های استانی برگزار کنند.

متولی محتوا و داوری این جشنواره‌ها، دفتر مطالعات است. پس تلاش ما این بوده که دوره‌های آموزشی را با موضوعات جدید به‌روزرسانی کنیم. مثلا برای حوزه علوم شناختی با مرکز علوم شناختی تفاهمی انجام شده که دوره‌های آموزشی برای خبرنگاران انجام شود. این‌ها همه موضوعات جدیدی است که دفتر مطالعات به آن‌ها توجه می‌کند.

انجمن‌های صنفی روزنامه‌نگاری

ما سه گروه انجمن صنفی در حوزه رسانه‌های داخلی داریم. یک گروه از وزارت رفاه مجوز می‌گیرند. خانه‌های مطبوعات هم از اداره کل ارشاد مجوز می‌گیرند. گروه سوم هم موقعیت‌های محلی دارند و استانداری یا بسیج رسانه مجوز فعالیت این گونه از رسانه‌ها را داده‌اند. پس ما با گروه‌های مختلفی از انجمن‌ها مواجه هستیم. تعامل ما با همه انجمن‌ها در بحث‌های حرفه‌ای پایدار است. برخی از تشکل‌ها که به طور خاص از معاونت مطبوعاتی درخواست‌های ویژه‌ای دارند مورد حمایت قرار می‌گیرند. حتی انجمن‌های دارای مجوزی که صورت‌هایی از فعالیت‌های صنفی ـ سیاسی نیز دارند، مورد حمایت واقع می‌شوند.

تشتت و اختلافاتی هم وجود دارد، ولی ما در معاونت مطبوعاتی تلاش داریم تا لایه صنفی انجمن‌ها را با مشورت اصناف پیش ببریم. هیئت نظارت بر مطبوعات هفت عضو دارد که برای یک عضو آن انتخابات صنفی برگزار می‌شود. یعنی صنف یک نماینده منتخب خود را در این هیئت دارد و تلاش ما هم این است که روابط حرفه‌ای خود با این اصناف را دنبال کنیم. امیدواریم این بخش به حرکت صنفی خود وفادار باشد و کار سیاسی را وارد فضای کاری خود نکند.

تنظیمگری محتوای فضای مجازی

طبق قانون مطبوعات، هر فعالیت رسانه‌ای در حوزه صوت، تصویر و متن در هر بستری بر عهده هیئت نظارت بر مطبوعات و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. پس ما هیچ تفکیکی بین بخش‌های مجازی، حقیقی یا مکتوب دیداری و شنیداری که خارج از صداوسیما فعالیت می‌کنند، نداریم. یعنی در کشور یک نظام یکپارچه رسانه وجود دارد که قانون مطبوعات از آن پشتیبانی می‌کند. هیئت نظارت رگولاتور آن است و قدیمی‌ترین نظام تنظیمگری در کشور محسوب می‌شود؛ یک هیئت فرا‌قوهی که بیش از چهار دهه فعالیت دارد. سهم قابل توجه‌ی از رسانه‌هایی که مجوز می‌گیرند پایگاه‌های خبری هستند که به طور کلی در بستر فضای مجازی فعالیت می‌کنند و تقریبا تمام رسانه‌های مکتوب، بخش فضای مجازی دارند.

همچنین در وزارت ارشاد یک مرکز توسعه فرهنگ و هنر در فضای مجازی داریم که قبلا با نام مرکز رسانه‌های دیجیتال فعالیت داشت. این مرکز خود را متولی رسانه‌های غیر‌خبری می‌داند و بیش از سیصد هزار واحد ثبتی در آنجا دیده می‌شود که تماما آن‌ها در بستر فضای مجازی حضور دارند. پس در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نه تنها نسبت به این بخش بی‌توجه نیستیم، بلکه تکالیفی داریم که هیئت وزیران یا مجلس وضع کرده است.

هیئت نظارت بر مطبوعات همین موقعیت را در حوزه رسانه‌ها دارد. نهادی فرا‌قوهی و هفت دستگاه‌ی که قدیمی‌ترین تنظیمگر محتوا در کشور است. یا باید این تنظیمگر توسعه پیدا کند و به تنظیمگر محتوا ارتقاء وضعیت بدهد و ساختار‌های آن اصلاح شود، یا اینکه ما باید یک تنظیمگر جدید و واحد در کشور به وجود بیاوریم. تنظیمگری محتوا امر بسیار مهم و حاکمیتی است و یک سازمان خاص نمی‌تواند متولی آن باشد. ممکن است برخی بخش‌های دیگر بر خلاف وزارت ارشاد ساز و کار فرا‌قوهی نداشته باشند و الزاما یک سازمان خود را متولی این حوزه بداند. اینجاست که بحث تعارض منافع و شبهات و شائبه‌های آن به وجود می‌آید.

مرکز ملی فضای مجازی برای همین عنوان به وجود آمده و در سال ۱۳۹۱ مصوبات با عنوان تنظیمگر تنظیمگران دارد که مجددا در سال ۱۴۰۱ به‌روزرسانی شده است. آنجا گفته شده که تنظیمگران مختلف در آنجا عضو شوند و یک نهاد تنظیمگری ملی به وجود بیاید. به طور کلی دو راه پیش رو داریم. یا یک تجمیع جدیدی برای حوزه محتوا شکل بدهیم یا یکی از سازه‌های موجود که کارکرد حداقلی مثبتی داشته را توسعه دهیم.

جشنواره رسانه‌های کشور و نمایشگاه مطبوعات

از ابتدای حضور بیست و دو ماهه بنده در معاونت مطبوعاتی، در استان‌ها و در میان اهالی رسانه این مطالبه وجود داشت که جشنواره ملی مطبوعات دوباره تاسیس شود. تصور ما این بود که دیگر جشنواره مطبوعات را نمی‌توان برگزار کرد و از آنجا که غلبه رسانه‌های مکتوب کاسته شده، جشنواره ملی رسانه‌های کشور باید برگزار شود.

اراده معاونت مطبوعاتی از ابتدا این بود که این برنامه با یک رویداد ملی دیگر تطبیق پیدا کند. پارسال برای اولین بار در روز خبرنگار یک رویداد خلق شد و آیینی برای روز خبرنگار در تالار وحدت گرفتیم. در همان زمان تصمیم گرفته شد که این رویداد به یک سازه پایدار تبدیل شود. بنابراین مقرر شد روز ۱۷ مرداد اختتامیه جشنواره رسانه‌های کشور باشد. این رویداد به آیینی تبدیل شد که روز خبرنگار با جشنواره تطابق داشته باشد و فقط یک گرامیداشت معمولی برای بررسی مسائل نباشد و اصحاب رسانه نتایج عملکرد خودشان را نیز ببینند.

حدود هفت هزار اثر به این جشنواره رسید که نسبت به آخرین دوره جشنواره که سال‌ها پیش برگزار شده بود، تعداد آثار سه برابر شده بود. در این دوره تعداد جوایز نزدیک به بیست جایزه رسیده بود. سه مرحله داوری آثار انجام شد که در داوری نهایی نزدیک به چهار هزار اثر مورد بررسی قرار گرفت.

در حال حاضر رویداد‌های بین‌المللی هم مثل جشنواره خزر داریم که کشور‌های حاشیه خزر هر ساله در آستراخان روسیه برای این جشنواره رسانه‌ای دور هم جمع می‌شوند. برای این، یک جشنواره محلی پایه‌گذاری شد که آثار برتر آن به جشنواره آستراخان راه پیدا می‌کند. همچنین جشنواره‌های مختلفی در مناطق مختلف کشور برگزار می‌شود. برای مثال جشنواره طنز گل‌آقا یادبود مرحوم صابری فومنی در زادگاه او واقع در فومن برگزار می‌شود. همچنین برای مریم کاظم‌زاده جشنواره زن تراز انقلاب اسلامی در زادگاه ایشان در شیراز برگزار خواهد شد. برای کودکان برنامه‌های جداگانه طراحی شده و در حوزه بین‌المللی نیز به زودی جشنواره‌هایی با عنوان جشنواره خورشید را در شهر مشهد خواهیم داشت که در موضوع زن و رسانه تعداد قابل توجه‌ی از اصحاب رسانه حوزه زنان در سراسر جهان در این جشنواره حضور می‌یابند.

تلاش ما این بوده که در وهله اول برای اینکه اصحاب رسانه‌ها آثار خود را در این رویداد‌ها ببینند، تعداد جشنواره‌ها را افزایش دهیم. دوم اینکه استان‌های کشور هم تا حد امکان در این جشنواره مشارکت داشته باشند. امسال انشاءالله نمایشگاه مطبوعات نیز که حدود پنج ـ شش سال متوقف شده در فصل پاییز با عنوان نمایشگاه رسانه‌ها برگزار خواهد شد.

ما تجربه برگزاری همزمان نمایشگاه کتاب و مطبوعات را در دهه ۷۰ داریم. علت اینکه نمایشگاه مطبوعات با تاخیر برگزار شد، این بود که قصد داشتیم نمایشگاه مطبوعات در کنار نمایشگاه کتاب برگزار شود. در دو دوره‌ای که نمایشگاه کتاب برگزار شده غرفه مطبوعات را در نمایشگاه تاسیس کردیم. این حرکتی در جهت برگزاری نمایشگاه مطبوعات در کنار نمایشگاه کتاب بود که امکان پشتیبانی برای هردوی آن‌ها سخت بود. بنده شخصا با برگزاری همزمان این دو نمایشگاه در کنار هم موافق بودم، اما دوستان استدلال‌های دیگری برای اهمیت جدا‌سازی این دو نمایشگاه داشتند.

بازنگری لوایح و نظامات

تلاش ما این بوده نظامات رتبه‌بندی رسانه‌ها را به‌روزرسانی کنیم. تمام نظامات رتبه‌بندی سایت‌ها، خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها را بازنگری و ابلاغ کردیم. دوم هم اینکه همه لوایح، آیین‌نامه‌ها و قواعد این حوزه بازنگری شد. پس تلاش کردیم در همین مدت تمام لوایح را به جهت به‌روزرسانی با شرایط موجود مورد بررسی قرار دهیم. برخی از قواعد مربوط به قانون مجلس سال ۱۳۳۵ بود. برخی از آیین‌نامه‌های دولتی بیش از سه دهه از تاریخ آن گذشته است. البته مسیر هموار نیست، ولی امیدواریم به سرانجام برسد.